Domaine des Coteaux d'Engravies
09120 Vira
Ferme Auberge de la Corniche
Vorig jaar hebben wij een weekje in de Pyreneeën doorgebracht. We hebben gewandeld, gegeten en gewandeld. Wandelen is daar makkelijk; het lijkt wel of 100.000 kilometer aan voetpaden zijn. Eten is minder makkelijk. Op 1000 meter hoogte, de hoogte van ons bivak, zijn er niet veel restaurants. De kleine auberge in Axiat (35 inwoners), waar we tijdens een wandeling langs liepen, was een ware verrassing voor ons en we besloten daar de volgende avond te eten. Het leek wel of wij die avond de hoofdpersonen waren uit een artikel in een glossy magazine over dat restaurantje dat niemand nog kent: de eigenaar die je begroet als een oude vriend, het zelf gemaakte aperitief en de eigen eenden die zowel voor het voorgerecht (foie gras) als het hoofdgerecht (eendenborst) tekenden. En dan de wijn. De eigenaresse adviseerde ons de Coteaux d'Engravies: Een goede wijn en daarnaast uit ons eigen departement de Ariège. “Mevrouw, u maakt een grapje, de Ariège kent geen wijnen.“ “Nee meneer, ik maak geen grapje, de Ariège kent wel wijnen.“ Ze had gelijk, de Coteaux d'Engravies was goed en afkomstig uit de Ariège.
Dit jaar ontmoetten wij de wijnbouwer zelf op een salon over biologische wijnen (Millésime bio 2008) in Perpignan.
Domaine des Coteaux d'Engravies: Philippe Babin
Wij hebben gepraat, geproefd en gelachen. Philippe Babin kan op een amusante manier een verhaal vertellen. Bijvoorbeeld over die bezoekers die aan hem vragen: “Waar komt u vandaan?“ Als Philippe dan vertelt dat hij uit de Ariège komt, zeggen ze “Ah, de Ardèche dat ken ik wel.“ Waarna Philippe voor de zoveelste keer uitlegt dat de Ariège een ander departement in Frankrijk is en dat ze daar ook wijn maken.
De Ariège
Zou u Fransman of Française zijn, dan kent u ongetwijfeld de Ariège. Dat geldt niet voor de buitenlander, voor hem of haar zegt de naam Ariège niet veel. Voor hen een kleine toelichting. Dit departement in de Pyreneeën is makkelijk te lokaliseren. De noordgrens ligt 40 km ten zuiden van Toulouse en de zuidgrens raakt Spanje. Bekende steden zijn Pamiers, Foix, Saint-Girons, Lavelanet en Mirepoix. De Ariège heeft ongeveer 140.000 inwoners. Dat is weinig. Op een lijstje van de 100 departementen naar afnemend inwoneraantal staat het op de 95ste plaats. Een soortgelijke score voor een lijst gesorteerd op afnemende bevolkingsdichtheid: nummer 93.
Het is dus niet aannemelijk dat een buitenlander dit departement kent. En de Fransen wel? Kennen zij werkelijk de Ariège? Weten zij dat in de Ariège het hoogste percentage biologische wijnbouwers is te vinden. Weten zij dat we het dan over 25% hebben? Met andere woorden, één op de vier wijnbouwers is biologisch. Het aantal is echter gering, er zijn 4 wijnbouwers en die ene biologische wijnbouwer is Philippe Babin.
Het is dus niet vreemd dat de wijn uit de Ariège niet lijkt te bestaan. In de 960 pagina's van de “Petit Larousse des vins“ is er wel een hoofdstuk over de wijnen van de Pyreneeën, maar geen woord over de Ariège (ook een onderdeel van de Pyreneeën). Een Sherlock Holmes kan wel wat vinden in “Le guide Hachette des vins 2006“. Waar? Na honderden pagina's over de Bordeaux, de Bourgogne en andere regio's wordt op pagina 1163 het hoofdstuk “Les vins de Pays“ gepresenteerd. In dat hoofdstuk is de paragraaf “Pays de la Garonne“ te vinden en daarin komt één wijn uit de Ariège naar voren: Coteaux d'Engravies, de wijn van Philippe Babin.
Kortom, de wijnen van de Ariège worden genegeerd. Dat is wel begrijpelijk gezien het geringe aantal wijnbouwers (4) en hun totale productie. De officiële cijfers over de productie geven 76 hecto weer op een totaal in Frankrijk van 53.314.150 hecto. De productie stelt ook niet veel voor in vergelijking met vroeger. Aan het einde van de 19e eeuw werd er nog 250.000 hecto geproduceerd.
De Ariège vroeger
Claire Babin is goed op de hoogte van de geschiedenis van de Ariège op het vlak van de wijn en aarzelt niet als we alles willen weten. Daarnaast leent ze ons een werk van Michel Casteran: “La viticulture en Basse-Ariège depuis la révolution“. Samen geeft dat een triest beeld van de wijngeschiedenis in dit departement.
Aan het eide van de 18e eeuw telde de Ariège 6.896 hectare wijnvelden en nog meer wijnbouwers; bijvoorbeeld 398 hectare in Saverdun met in totaal 510 wijnbouwers. Het rendement is mager; bijvoorbeeld 5 hecto/ha in de regio van Mirepoix. De kwaliteit is laag. Een classificatie van de wijnen door de Société d'Agriculture uit 1840 voor heel Frankrijk geeft in klasse 1 Romanée, Chambertin, Sauterne en Rivesaltes, in klasse 2 zien wij Pomard, Jurançon, Frontignac en Arbois, klasse 3 bevat Epernay, Pauilhac en Chablis, klasse 4 is gewijd aan Bourgogne, in klasse 5 komt een (te) groot aantal namen naar voren en klasse 6, de laagste klasse, bevat de wijnen uit de Ariège.
Medio 19 eeuw krijgen de wijnbouwers het zwaar te verduren; ziektes als meeldouw komen naar voren en schadelijke beestjes als de lichtmot worden actief. De druif moet beschermd worden. Het is M. Mares die vervolgens de zwavelbehandeling introduceert. Met een behandeling van 70 à 80 kg zwavel per hectare kan het onheil voor een belangrijk gedeelte worden voorkomen. Een studie van de eerder genoemde Société d'Agriculture laat zien dat een zwavelbehandeling 70 tot 85% van de oogst redt. Wordt niet behandeld, dan resteert maar 25 tot 30% van de oogst. Ondanks deze nieuwe problemen, is er sprake van een sterke groei in de 19e eeuw. In de Ariège wordt bijna een verdrievoudiging van de totale oppervlakte aan wijnvelden geconstateerd. Voor Vira, de gemeente waar nu Domaine des Coteaux d'Engravies te vinden is, kan zelfs min of meer van een monocultuur worden gesproken. De totale oppervlakte van de gemeente is 528 hectare en 334 hectare daarvan zijn druiven. In die tijd wordt ook in Frankrijk de “boerderijschool“ geïntroduceerd. Dit initiatief van de overheid moet zorgen voor opleiding en onderzoek op het gebied van de druiven en de wijn. In de Ariège is het domein Royat dat de functie van boerderijschool krijgt en die de wijnboeren gaat leren hoe de kwaliteit en het rendement verhoogd kan worden. Dat is geen luxe, want de prijs van de wijn is laag, tussen de 12 en 18 Franc per hectoliter. Het doel van de boerderijschool wordt niet bereikt. Dat lag echter meer aan de koppige boeren, dan aan de boerderijschool zelf. Dat kan worden geïllustreerd aan de nodige innovaties van de school die later in heel Frankrijk werden en worden toegepast: een bepaalde manier van snoeien (Le cordon de Royat) en de “vinification bordelaise“.
Domaine des Coteaux d'Engravies: snoeimethode en boerderij Royat
De phylloxera vastatrix arriveert in Frankrijk in 1865. Al snel blijkt dat deze luis de druif kan vernietigen, daarnaast laat de luis een gestage verspreiding zien. Dertien jaar trekt het luisje de grens van de Ariège over. Vira is in 1882 aan de beurt en aan het einde van de eeuw was de hele Ariège geraakt. De resultaten waren desastreus. De totale oppervlakte daalde sterk en in 1903 waren de druiven nog maar op een oppervlakte van 5.950 hectare te vinden. De tendens blijft die hele eeuw negatief: 4.000 hectare in 1940, 2.000 hectare in 1960, 1.100 hectare in 1979 en in 1990 werden nog maar 81 wijnbouwers geteld waarvan één met meer dan één hectare druiven. De wijnindustrie was min of meer doodgebloed in de Ariège.
De verslaafden
“Wij arriveerden in de Ariège in 1977. Ons doel was sociaal, we gingen samen met twee andere echtparen een centrum voor opvang van verslaafden opzetten. In deze gemeenschap hielden Philippe en ik de jongeren bezig met agrarische werkzaamheden. Toen is Philippe gaan dromen over boer worden. In 1983 was er wat grond te koop, 8 hectare langs de rivier. We moeten meteen kopen was de reactie van Philippe. Ik niet, ik wilde liever op ons opvangcentrum blijven, maar na een paar weken heb ik toch ja gezegd. Wij hebben toen gekocht en zijn zo hier in Vira beland. Wij hebben toen in de loop van de tijd nog wat meer grond gekocht en op een gegeven moment waren wij echte boeren gespecialiseerd in de zaadteelt.“
Maar waarom is die zaadteelt opgegeven? “Wij waren niet echt trots op onszelf met onze zaadteelt. Daarnaast verwachtten wij een steeds groter wordend watergebrek. We moesten dus wel op zoek naar iets anders, maar dat vonden wij echter niet zo erg. Wij hadden namelijk een nieuwe droom: wijn. Wij wisten dat hier op die heuvel daar in het verleden druiven stonden. Een oude opa in het dorp vertelde daar altijd over. Hij was echt oud. Hij had nog de eerste wereldoorlog meegemaakt. Toen hij werd gedemobiliseerd kwam hij lopend terug uit Turkije. Na die reis, dat duurde een aantal jaren, arriveerde hij in Vira, zag de armzalige druiven en zei: wij zijn verloren. Die oude man sprak met zoveel liefde over die druiven dat Philippe op een gegeven moment zei: OK, dát moeten wij doen. Maar we wisten op hetzelfde moment dat het niet realistisch was.“
“Later zijn wij bevriend geraakt met Jean-Louis Vigneau. Met hem hebben wij veel gepraat over ons project. Hij had toen een directeursfunctie bij het Conseil Général (bestuurslichaam). Hij kende daardoor veel mensen en hij heeft ons toen geholpen en gesteund. Hij bleef altijd optimistisch en zei altijd: we komen er wel. Maar het bleef geblokkeerd door de druivenrechten.“
In Frankrijk heeft de wijnbouwer te maken met druivenrechten. Alleen als hij druivenrechten voor de grond heeft, mag hij op die grond druiven hebben. Door dit systeem van druivenrechten kan de overheid de totale oppervlakte aan druiven sturen. Wordt op een gegeven moment een hectare druiven gerooid, dan kan een premie worden opgestreken. Die hectare kan dan later niet meer opnieuw worden beplant met druiven. In de Ariège waren in die tijd geen druiven meer en dus ook geen druivenrechten. Het heeft toen jaren en jaren gekost, maar op een gegeven moment hebben de autoriteiten groen licht gegeven voor een beperkt aantal hectaren. Philippe en drie andere wijnbouwers zijn toen begonnen.
“Vanaf dat moment was Philippe 100% druiven. Ik niet. Daarnaast is het voor een echtpaar niet altijd goed om alles samen te doen. Trouwens ik ben ook niet echt een boerin. Vroeger, bij onze zaadteelt, hield ik mij voornamelijk bezig met personeelszaken en controle op onze werknemers. Enfin, wij hadden ook nog de nodige schulden, zodat ik maar mijn oude universiteitsdiploma uit de kast heb gehaald. Daarmee mocht ik ook lesgeven. Ik heb gesolliciteerd en ik had meteen een baan: lerares Engels.“
De biologische wijjnbouw
Philippe is begonnen op maagdelijke gronden, gronden die nog nooit met bestrijdingsmiddelen en kunstmest in aanraking waren geweest. Het was daardoor makkelijk om hier met biologische wijjnbouw te beginnen. Daarnaast reikte de overheid Philippe de helpende hand via een serie subsidies. “Ik heb gedurende 5 jaar elk jaar 10.000 euro ontvangen als biologische subsidie. In die tijd was er duidelijk de wil aanwezig bij de overheid om de biologische landbouw te stimuleren. Toen Jean-Pierre Raffarin als eerste minister aantrad, was dat meteen afgelopen. De volgende dag al werden de subsidies geëlimineerd. Dat was doodzonde, de biologische landbouw had namelijk in de jaren daarvoor - dankzij de subsidies - een goede start gemaakt.“
Philippe is daar niet blij mee. Hij vindt dat in Frankrijk het fenomeen biologische landbouw nog onderontwikkeld is. Hij geeft daarvan een voorbeeld. “Op de salon met biologische wijnen Millésime bio 2008, raakte ik in gesprek met een jonge vrouw. Tijdens haar opleiding als wijnbouwer in Perpignan moesten ze op een gegeven moment een dag doorbrengen op een biologisch domein. Dat was Domaine de Cazes. Aan het einde van de dag loopt ze met haar docent naar buiten en zegt tegen hem dat het toch wel wat verschilt met wat ze op school heeft geleerd. Hij geeft dan als antwoord: het is nou eenmaal verplicht zo'n visite, maar vergeet maar alles, het stelt helemaal niets voor.“
De verkoop
“Tot twee jaar geleden was het makkelijk, de productie was met 12.000 flessen gering en de wijn verkocht zichzelf. Nu is de productie 20.000 flessen per jaar en dat is niet hetzelfde meer. Verder is het enthousiasme in het begin, een wijn uit de Ariège, verdwenen. We wisten dat eens het moeilijker zou worden om te verkopen; dat moment is nu gearriveerd.
We verkopen op salons en braderieën, aan de winkels van Gamm Vert en aan restaurants, heel veel restaurants. Zo'n braderie vinden we wel leuk, maar het is niet echt serieus. Langzaam realiseren wij ons dat verkopen ook een vak is. Daar zijn we best wel bang voor, we zijn nou eenmaal geen verkopers. Daarnaast is het soms frustrerend. De beroemde Hachette gids heeft onze wijn geselecteerd, zelfs als “coup de coeur”. Ze zeiden toen tegen ons: je zal zien wat voor effect dat heeft, opletten. Nou we hebben opgelet, maar niets gezien, geen fles meer verkocht.”
Conclusie, het is moeilijk een wijn uit de Ariège te verkopen.
Domaine des Coteaux d'Engravies: de wijnen
